مبتدی (مناسب برای درک مفهوم کلی مطلب) 

ساختار شیمیایی کریستال و خصوصیات لاجورد
لاجورد متعلق به گروه سودالیت که تکتو سیلیکات مکعبی هستند که با ساختار سه بعدی مشابه با آنیون مانند ساختار موتیف توصیف می شوند. واحد سلولی 9.0 است. گروه وسلیدات یک سری از محلول های جامد را تشکیل می دهند که اعضای اصلی آنها سولیدات نوزان و هایون است. لازوریت یک هایونی است که غنی از سولفور است و ترکیب ایده ال آن است که xدارای دامنه 1 تا 4 است.
ساختار اتمی این گونه ها توسط یاگر (1930)، ایجاد شد و سپس توسط پاولینگ (1930)، بارت (1932) ماچاتسکی(1933 ,1934) و سافلد (1961) اصلاح شد. چهار ضلعی های Si04 و A104 در چهار راس خود برای تشکیل شش حلقه از چهار ضلعی موازی با وجه مکعب ها و هشت حلقه 6 تا چهارضلعی موازی با وجه هشت ضلعی منتظم بهم متصل می شوند.این ساختار آلومینوسیلیکات در تمام مواد معدنی این گروه مشترک است، متشکل از چارچوب هشت وجهی مکعبی است که در آن حفره مرکزی بزرگ توسط کاتیون سدیم و کلسیم و توسط آنیونهای مانند کلر، SO4، و S پر شده است. این ساختار اتمی بسیار باز در این سیلیکاتها خواص استحاله (معمولا “زئولیت” نامیده می شوندیا ترکیبات به عنوان نرم کننده آب استفاده می شوند به دلیل توانایی آنها برای حذف یون های “سخت”از آب) را ارجاع می دهد. آنها باید تنها در محلول نمک کاتیونهای K، Li، Rb، Cs،,Ag Tl، منیزیم، کلسیم، SR، Ba، روی، یا جیوه در 100 درجه سانتی گراد قرار داده شوند. چون سدیم موجود در آنها توسط کاتیون نام گذاری شده است ، با اصلاح رنگ حاصل باید جایگزین شود. به عنوان مثال، کلسیم و یا تعویض روی تقریبا به مواد بی رنگ منجر می شوند ، در حالی که مواد شامل لیتیم و ترکیبات تالیوم بسیار تیره هستند.
اتم های سدیم و گوگرد در دهانه های بزرگتر در چارچوب یافت می شوند و فرض بر این است که اتم های در گوگرد به طرف حفره حرکت کنند تا رادیکال ناپایدار مانند NaSz، NaS3 و NaS4 را تشکیل می دهند. تفکیک این رادیکال پس از آن می تواند اتم های فعالS را که مسئول رنگ هستند را آزاد کند. تجزیه و تحلیل شیمیایی نشان می دهد که هرچه درصد گوگرد در مواد معدنی بیشتر باشد، رنگدآبی عمیق تر است. اگر گوگرد به جای سلنیوم جایگزین شود، رنگ قرمز خونی می شود . بنابراین رنگ آبی، که معمولا ارزش این ماده را افزایش می دهد تیره تر می شود،همه اینها به گوگرد و همچنین میزان وجود کلسیم بستگی دارد.

محل سر سنگ
سر سنگ در بدخشان در شمال شرق افغانستان واقع شده است . آن در مرکز کوههای هندو کش، در امتداد ساحل راست رودخانه کوکچا قرار دارد ، از شمال به جنوب قله های تاقدیس با 3500 متر تا 5500 متر ارتفاع . کوکچا حاصل از تلاقی رودخانه های مونجان و انجومان حاصل شده است و به آمو دریا ( رودخانه جیحون عهد باستان) می ریزد که مرز با اتحاد جماهیر شوروی به شمال است.
این منطقه در بدخشان در نوشته های چینی اوایل قرن ششم ذکر شده است.از روستای جارم ، که در حدود 150 کیلومتری شمال معادن واقه شده است ، مسیر تجاریبا دنبل کردن راهرو واخان به تبت می رسد؛ آن چین را به دره آمو دریا و شهرستان بخارا متصل می کند. بنابراین، سنگ لاجورد توسط چینی ها از دوران باستان مورد استفاده قرار گرفته است.
مارکو پولو از این منطقه از افغانستان در قرن 13 بازدید کرد و در مورد این کوه صحبت کرد که در آن بهترین لاجورد در جهان یافت می شود، “هر چند او هرگز آن(لاجورد) را خود ندیده است . اخیرا، ستوان جان وود شرکت هنذی انگلیسی شرق (18 11- 1871) شرح سال سفر دقیق و زیبا را در مورد منبع رودخانه جیحون در کتابی که در 1841 منتشر کرده است ارایه داده است. او اولین اروپایی بود که از معادن بازدید کرد و دشواری دسترسی، روش های بهره برداری، و ناامنی برای ساکنان و بازدید کنندگان را به طور یکسان بازگو کرده است . در سال 1933، باستان شناس فرانسوی بارت جی لاجورد و یاقوت بالاس و سیپولین افغانها را توصیف کرده است در سال 1935 کی بروکل یک مطالعه از معادن در دره های پانجسیر و رودخانه کوکچا را منتشر کرد.در سال های اخیر، تعدادی ماموریت های زمین شناسی فرانسوی در افغانستان ای اف دی لاپارنت باریاند و جی بلز و چی بوردکت و بویتر(1968) اطلاعات جالبی را در مورد منطقه تهیه کرده اند . پنج زمین شناس روسی، در دو سفر اعزامی در طول تابستان سال 1963 و 1964 ، مطالعه زمین شناسی دقیق و معدن شناسی اقتصادی را در منطقه سر سنگ تکمیل کردند.
دو راه اتصال کابل به سر سنگ (شکل 3) مسیر کوتاه تر، از نقطه نظر فاصله ، برای سفر با جیپ از چالیزار تا دره پنجسیر ،تا دشت راوات( حدود 160 کیلومتر) است، و سپس 135 کیلومتر نهایی تا معدن را با باید پای پیاده یا با اسب از طریق گذر گاه انجومن طی کرد (شکل 4). بدون شک، یک راه در نهایت اجازه عبور از این مسیر به طور کامل توسط جیپ خواهد داد. در حال حاضر، سریعترین مسیر، که هنوز هم حداقل چهار روز طول می کشد ، با یک سواری با شکوه به قندوز از طریق گذرگاه سالنگ شروع می شود . از این شهرستان، مسافر باید یک راه دشوار از طریق خان آباد تالقان، فیض آباد، و جارم را طی کند که به 3 یا 4 کیلومتر بالای روستای حضرت سعید، فاصله حدود 750 کیلومتر ی کابل منتهی می شود، بعد از آن برای صعود راه 40 کیلومتر باریک و خشن که بعد از دره کوکچا قرار دارد یک سفر طولانی، با اسب یا الاغ لازم است.
این دو مسیر تنها بین ژوئن و نوامبر باز هستند . آب و هوا، شرایط که در معدن سلطنتی سر سنگ وجود دارد باعث می شود تنها در پنج ماه از سال قابل بهر برداری باشد. کمپ در ساحل راست رود کوکچه، در ارتفاع 2500 متر، در نزدیکی محل اتصال رودخانه با جریان سر سنگ واقع شده است. معادن کار، بین 2700 متر و 3400 متر، واقع شده اند و رسیدن به آنها دشوار است. بلوک های سنگ لاجورد تا اردوگاه بر روی پشت مردان آورده می شوند و بعدا” با الاغ به حضرت سعید منتقل می شود.

توصیف کانسار ها
مجموعه سر سنگ متشکل از سنگ ها ی به شدت دگرگون شده، با گنایس، سیپولین، شیست کریستالی، آمفیبولیت، رگهای گرانیت آذرینی، و خاکریزهای پیروکسنیت هورنبلند است که در بلوک های عظیم در بستر رودخانه یافت می شوند.
این کوه، که تقریبا عمودی است در شیب تا 400 متر ضخامت با گنیس پوشانده شده است. مرمرهای سفید سیفولینبه چشم می خورندکه یک باریکه خاکستری است که دارای 40 متر عرض است ، از اسکارن در که لاجورد وجود دارند تشکیل شده است . اسکارن بسترها وسنگ های را تشکیل می دهد ، به طور کلی 1- تا 2 متر – گاهی اوقات چهار متر- ضخامت دارند. معمولا از پهلو 20 تا 100 متر هستند، و به ندرت بیش از 400 متر هستند مناطق بهره برداری حاوی کلسیت و دولومیت مرتبط با فورستریت، دیوپسید، اسکاپولیت، اغلب با فلوگوپیت است، گاهی اوقات در کریستال های خوش فرم تا 2 سانتی متر است . لازوریت آبی تقریبا همیشه همراه با پیریت است.
پیاده رو های شیب دار که به معدن اصلی هدایت می شود ( شکل 6) در یک پلت فرم کوچک در حدود 2 متر در 2 متر در ورودی غار وسیع به اتمام می رسد، که هنوز هم آثاری از دود سیاه عملیات معدن باستانی دیده می شود که منجر به گالریها مورد بهر برداری شد.

مبتدی (مناسب برای درک مفهوم کلی مطلب) 

روستاهای Khenj (شکل 5) و Milzeni با رونق شهر ها در غرب ایالات متحده در طول روزهای بدنبال طلا در اواسط قرن 19مقایسه می گردند. اگر چه بسیاری از فروشگاه ها مواردی از قبیل ابزار برای استخراج از معادن، چوب برای ساخت و ساز خانه، و مواد غذایی، از جمله نوشیدنی های غیر الکلی از قبیل اسپریت و پپسی، فراهم می کردند اما برق، شمع یا چراق نفتی که نور تولید کند وجود نداشت. تنها راه ارتباطی با دنیای خارج از طریق رادیوی نظامی بود که فرمانده محلی، عبد محمود کنترلش را بر عهده داشت و فقط برای موارد اظطراری و مقاصد نظامی از آن استفاده می شد.
از آنجائیکه معادت در ارتفاعات بالا واقع شده است و روستا ها چندین هزار فوت زیر آنها واقع شده اند، کارگران معدن در چادرهایی در سایت های معدن از بعد از ظهر شنبه تا پنج شنبه هر هفته زندگی می کنند. طی دو روز تعطیلی، به روستای خود بازمی گردند تا در کنار خانواده شان باشند و تجهیزات هفته ی بعد را فراهم کنند. فرآورده های غذایی ناچیز است و عمدتا شامل برنج، نان(نان گندم)، لوبیا و چای می باشد.

معادن و شیوه های استخراج
معدن Buzmal قدیمی ترین و از آنجا که کارگران معدن همچنان از روش های نا امن استفاده می کنند، خطرناک ترین معدن در دره ی پنج شیر محسوب می شود. این “معدن” در واقع مجموعه ای از ده ها چاه و تونلی است که در دل کوهی با 10000 فوت ارتفاع واقع شده است.

هرگروه از کارگران معدن بطور تصادفی محلی را برای تونل زنی انتخاب می کند، روش” نقب زنی” اصطلاحی است که به هر کار معدن کوچک، نامنظم و غیر سیستماتیک اتلاق می گردد. هر گروه با مته و دینامیت سنگ های آهک را تا عمق 30 تا 50 متر تونل می زنند. احتمال دارد بطور ناگهانی جهت بسمت گروه دیگر که زمرد ها را یافته اند تغییر پیدا کند. کارگران معدن دره ی پنج شیر به مقدار مواد منفجره ی مورد استفاده و یا زمان انفجار دقت نمی کنند(شکل6). آنها تمایل به استفاده ی بیش از حد از مواد منفجره دارند، که اغلب باعث از بین رفتن بلورهای زمرد می گردد. نویسنده زمانی که در عرض چند دقیقه با 6 انفجار دینامیت از شفت بالای تونل که از آن در حال عبور بود مواجه شد بسیار ناراحت شد.
سنگ آهک های ناشی از انفجار در شفت ها و تونل ها معمولا حدود 4 فوت 11.2 متر) عرض و 4 تا 5 فوت، و تعدادی از آنها ممکن است بیشتر پرتاب شوند (شکل 7). آنها بیضی شکل و فاقد چوب می باشند. به غیر از معدن Khenj، هیچ ژنراتور و یا کمپرسور برای روشن کردن صدها تونل و تامین هوا برای کارگران معدن وجود ندارد. در اکثر قسمت ها، معابر بوسیله ی فنوس یا قوطی های نفت سوز کمی روشن شده اند. کارگران معدن کلاه های محکمی به سر نمی کنند، بنا براین آسیبب از ناحیه ی سر بسیار شایع است.
علاوه بر انفجار گاز و دیزل، از دریل های دستی نیز استفاده می گردد، که اغلب به خوبی برای شکستن سنگ آهک های محکم عمل می کند(شکل8). دود و گاز مونواکسید کربن باعث بیماری بسیاری از کارگران معدن، و بمنجر به مرگ چند تن گردیده است. حتی معدن چیان محلی پی بردند که این شیوه ها خطرناک می باشند؛ آنها مکررا تونل را برای تنفس هوای تازه ترک می کنند. از آنجاییکه سنگ ها با شکستن شکاف بر می دارند، احتمال ریزش تونل نیز افزایش می یابد.
برخی از دیوار های سنگی متراکم هستند و احتمال دارد با انفجار یا مته به طور کامل فرو نریزد( شکل 9). تمامی سنگ های شکستگی براحتی توسط چرخ دستی یا ظرف های بزرگ به بیرون از تونل حمل می گردند. در روشنایی روز، یکبار توسط کارگران معدن به سرعت برای جستجوی نشانه هایی از زمرد مورد بررسی قرار می گیرند. اگر هیچ اثری از سنگ سبز قیمتی یافت نشود سنگ های زباله را براحتی آن طرف کوه می ریزند (مجدد،شکل6). سنگ هایی که حاوی زمرد هستند توسط اعضای تیم در اردوگاه نگهداری می شوند تا به روستا بازگردند.
در طول ماه های سرد [اکتبر تا ماه مه)، برف آنها را وادار می کند تا در ارتفاعات پایین تر مشغول به کار شوند،(جایی که زمردهای یافت شده از کیفیت پایین تری برخوردار هستند) یا نیاز به مرتب سازی سنگ زباله هایی است که در طول فصل کاری عادی از ارتفاعات بالا انداخته شده بود دارد. برنامه هایی برای بهبود فرآیند مواد زاید درحال توسعه می باشد.
مناطق معدن خیز دیگری علاوه بر Buzmal، Khenj و Mikeni Sahpetaw، Pghanda، Butak، آبال، Salzhulo، قلات، Zarakhel، Yalzhnaw، Derik، Shobolzi، Talzatsang، Darun Rewat، Aryu و Puzughur.نیز وجود دارد. همه ی آنها در عملکرد و نوع زمین مشابه هستند؛ بسیاری در بالاترین ارتفاعات واقع شده اند. هر چند، کار در برخی از این معادن با وجود هزاران مین زمینی باقیمانده بسیار دشوار خواهد بود. به عنوان مثال، بر روی ارتفاعات کوه نزدیک معدن Mikeni کار صورت نگرفته زیرا به عنوان محلی پوشیده از مین زمینی شناخته شده است.

مشارکت معدن
تیم معمولی معدن در پنج شیر متشکل از هشت کارگر معدن می باشد که حقوقی دریافت نمی کنند اما بطور مساوی سود حاصل از فروش زمرد هایی که می یابند را سهیم می شوند. به این دلیل که هر تیم نیاز به تجهیزات انفجاری و استخراج دارند، آنها نیز بطور معمول سه سهم به کسانی که تجهیزات استخراج را فراهم می کنند و سه سهم به عرضه کنندگان مواد منفجره می دهند. بنابراین، رایج است که درآمد ناشی از استخراج به 14 شیوه تقسیم شود. لازم نیست شرکای معدن همه از همان روستا باشند، اما تنها کارگران معدن محلی در آن روستا از قدرت بر خورداند و قلدر روستا به حرفشان اهمیت می دهد. قلدر در زبان دری(رایج ترین زبان آفغانستان)، اشاره به جلسه ای دارد که در آن ارزش زمرد به تازگی مشخص شده است، سنگ ها را به حراج گذاشته و مالیات پرداخت می شود.
اختلافات بر سر حقوق استخراج و مالکیت شفت بوجود می آیند؛ این اختلافات معمولا توسط بزرگان روستا حل و فصل می شوند. در موارد پیچیده، بزرگان ممکن است اختلاف را به فرمانده محمود و قضات منصوب در بازارات، مرکز فرماندهی جمعیت اسلامی حزب قلمرو پنج شیر ارجاع دهند. از آنجاییکه که هیچ گونه ثبت رسمی یا اداره ی نقل و انتقال برای نگهداری سوابق وجود ندارد و سیاست های مالکیت زمین متنوع و با وجود گذشت بیش از 20 سال رفع این ادعا کار بسیاری پیچیده ای می باشد.